Rodzaje ubezwłasnowolnienia
Ubezwłasnowolnienie to jedna z najpoważniejszych ingerencji w sferę praw jednostki, jaką przewiduje polski system prawny, instytucja o tyle wyjątkowa, że z jednej strony odbiera człowiekowi możliwość samodzielnego decydowania o sobie i swoim majątku, z drugiej zaś ma służyć wyłącznie jego dobru i ochronie przed negatywnymi konsekwencjami własnych działań, których nie jest w stanie w pełni kontrolować. W potocznym rozumieniu ubezwłasnowolnienie kojarzy się przede wszystkim z odebraniem komuś prawa do głosu w ważnych sprawach, ale w rzeczywistości jego celem jest zapewnienie wsparcia i pomocy osobom, które ze względu na stan zdrowia psychicznego, niedorozwój umysłowy lub inne głębokie zaburzenia nie są w stanie samodzielnie funkcjonować w społeczeństwie i podejmować racjonalnych decyzji dotyczących swojego życia . Ustawodawca, mając świadomość doniosłości tej instytucji i jej wpływu na konstytucyjne prawa człowieka, przewidział w Kodeksie cywilnym dwa odrębne rodzaje ubezwłasnowolnienia – całkowite oraz częściowe – które różnią się nie tylko przesłankami i konsekwencjami prawnymi, ale przede wszystkim stopniem ingerencji w autonomię woli osoby nimi dotkniętej .
Ubezwłasnowolnienie całkowite jest najdalej idącą formą ograniczenia zdolności do czynności prawnych i może być orzeczone wyłącznie wobec osoby, która ukończyła trzynaście lat, co ma głębokie uzasadnienie systemowe, ponieważ dzieci poniżej tego wieku i tak z mocy samego prawa nie posiadają zdolności do czynności prawnych, a zatem ubezwłasnowolnienie ich byłoby zabiegiem bezprzedmiotowym i pozbawionym praktycznego sensu . Podstawową przesłanką zastosowania tego najsurowszego środka jest stwierdzenie, że dana osoba wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w ogóle w stanie kierować swoim postępowaniem . Sformułowanie "nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem" ma kluczowe znaczenie dla całej konstrukcji prawnej – oznacza ono całkowity brak zdolności do rozumienia sensu własnych działań, przewidywania ich konsekwencji i podejmowania jakichkolwiek samodzielnych decyzji w sferze prawnej i życiowej, co wymaga potwierdzenia w szczegółowej opinii biegłych psychiatrów i psychologów, którzy badają procesy poznawcze, dojrzałość, stan emocjonalny oraz zdolność rozumienia znaczenia podejmowanych czynności . Konsekwencją ubezwłasnowolnienia całkowitego jest pozbawienie osoby zdolności do czynności prawnych w ogóle, co oznacza, że wszelkie czynności prawne, których próbowałaby dokonać samodzielnie, są z mocy prawa bezwzględnie nieważne, a w jej imieniu i na jej rzecz działa wyłącznie ustanowiony przez sąd opiekun prawny, który ponosi pełną odpowiedzialność za zarząd majątkiem i podejmowanie wszystkich istotnych decyzji dotyczących osoby ubezwłasnowolnionej . Pewnym wyjątkiem od tej surowej reguły, podyktowanym względami praktycznymi i humanitarnymi, jest możliwość samodzielnego zawierania przez osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną tzw. umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, takich jak zakup pieczywa, napojów czy biletów komunikacji miejskiej, które stają się ważne z chwilą ich wykonania, chyba że pociągałyby za sobą rażące pokrzywdzenie tej osoby . Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona traci również czynne prawo wyborcze, nie może zawrzeć związku małżeńskiego, a jeśli już pozostaje w związku małżeńskim, z mocy prawa dochodzi do ustanowienia między małżonkami rozdzielności majątkowej, co ma chronić jej interesy majątkowe przed niekorzystnymi decyzjami współmałżonka .
Ubezwłasnowolnienie częściowe stanowi formę łagodniejszą i może być orzeczone wyłącznie wobec osoby pełnoletniej, a więc takiej, która ukończyła osiemnaście lat, choć dopuszczalne jest złożenie wniosku już na rok przed uzyskaniem pełnoletności, co pozwala na sprawne przeprowadzenie postępowania i ustanowienie kuratora z chwilą osiągnięcia przez osobę dotkniętą zaburzeniami wieku dorosłego . Przesłanki materialne są w tym przypadku zbliżone do tych wymaganych przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym, ponieważ również opierają się na stwierdzeniu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innych zaburzeń psychicznych, w tym alkoholizmu czy narkomanii, ale kluczowa różnica polega na tym, że stan osoby nie uzasadnia sięgnięcia po najsurowszy środek, a jedynie powoduje potrzebę udzielania jej pomocy w prowadzeniu własnych spraw . Innymi słowy, osoba taka zachowuje zdolność rozumienia rzeczywistości i podejmowania decyzji, jednak z powodu swoich ograniczeń wymaga wsparcia i nadzoru przy dokonywaniu czynności o większym ciężarze gatunkowym, które mogą mieć istotny wpływ na jej sytuację życiową i majątkową. Pojęcie "prowadzenia spraw", którym posługuje się ustawodawca, jest interpretowane przez orzecznictwo bardzo szeroko i obejmuje zarówno czynności prawne, jak i czysto faktyczne, które wykraczają poza zwykłe, codzienne funkcjonowanie i wymagają podejmowania decyzji o charakterze strategicznym dla życia danej osoby . Skutkiem ubezwłasnowolnienia częściowego jest ograniczenie zdolności do czynności prawnych, co sytuuje osobę ubezwłasnowolnioną na pozycji analogicznej do małoletniego, który ukończył trzynaście lat, a więc może ona samodzielnie dokonywać czynności prawnych w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego, natomiast do ważniejszych aktów prawnych, takich jak sprzedaż nieruchomości, zaciągnięcie kredytu, przyjęcie spadku czy darowizny, potrzebuje zgody swojego kuratora, bez której czynność jest dotknięta bezskutecznością zawieszoną, co oznacza, że może zostać potwierdzona przez kuratora, ale jeśli tego nie zrobi, pozostaje nieważna . Co szczególnie istotne z perspektywy funkcjonowania osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, ma ona prawo samodzielnie rozporządzać swoimi zarobkami, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów postanowi inaczej, co stanowi wyraz poszanowania jej godności i potrzeby samodzielności w zakresie, w jakim jest ona możliwa do osiągnięcia .
Procedura dochodzenia do ubezwłasnowolnienia, zarówno całkowitego, jak i częściowego, jest w swych zasadniczych zarysach identyczna i toczy się przed sądem okręgowym w trybie postępowania nieprocesowego, co oznacza, że stronami są wnioskodawca i uczestnicy, a nie powód i pozwany, a sąd ma w tym postępowaniu znacznie szersze kompetencje do działania z urzędu i gromadzenia dowodów . Wniosek o ubezwłasnowolnienie może złożyć ściśle określony krąg osób, do którego należą małżonek osoby potencjalnie ubezwłasnowolnionej, jej krewni w linii prostej (czyli rodzice, dziadkowie, dzieci, wnuki), rodzeństwo, a także przedstawiciel ustawowy, którym może być na przykład opiekun prawny osoby małoletniej lub już wcześniej częściowo ubezwłasnowolnionej . Warto podkreślić, że osoby niespokrewnione, takie jak dalsi krewni, powinowaci, przyjaciele czy opiekunowie faktyczni, nie mają samodzielnej legitymacji do złożenia wniosku i mogą to uczynić jedynie za pośrednictwem prokuratora, który po przeanalizowaniu sytuacji może uznać zasadność wniosku i skierować go do sądu . Postępowanie dowodowe w sprawach o ubezwłasnowolnienie jest niezwykle rozbudowane i opiera się przede wszystkim na opiniach biegłych – obligatoryjnie sąd powołuje biegłego psychologa oraz biegłego lekarza psychiatrę, a w zależności od charakteru schorzeń również biegłego neurologa, którzy po bezpośrednim badaniu osoby, której dotyczy wniosek, sporządzają szczegółową opinię na temat jej stanu zdrowia, zdolności do kierowania swoim postępowaniem i ewentualnej potrzeby pomocy w prowadzeniu spraw . Sąd ma obowiązek, w miarę możliwości, wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, bezpośrednio na rozprawie, a jeśli stan zdrowia to uniemożliwia, sędzia w asyście biegłych udaje się do miejsca jej pobytu, czy to do domu, szpitala czy zakładu opiekuńczego, aby osobiście ocenić jej zachowanie i nawiązać z nią kontakt . Opłata sądowa od wniosku o ubezwłasnowolnienie ma charakter stały i wynosi zaledwie sto złotych, co czyni tę procedurę dostępną finansowo, jednak należy pamiętać, że konieczność przeprowadzenia dowodów z opinii biegłych wiąże się z dodatkowymi kosztami, które mogą sięgnąć nawet kilku tysięcy złotych, choć istnieje możliwość ubiegania się o zwolnienie od tych kosztów w przypadku trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy .
Konsekwencje prawne obu rodzajów ubezwłasnowolnienia wykraczają daleko poza sferę czysto majątkową i sięgają głęboko w obszar praw osobistych, co najlepiej widać na przykładzie możliwości zawarcia małżeństwa. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może w ogóle zawrzeć związku małżeńskiego, a gdyby do takiego małżeństwa doszło, każdy z małżonków może żądać jego unieważnienia, przy czym przeszkoda ta ustaje z chwilą uchylenia ubezwłasnowolnienia . Inaczej przedstawia się sytuacja osoby ubezwłasnowolnionej częściowo – taka osoba może zawrzeć małżeństwo, ale wymaga do tego zgody sądu opiekuńczego, który przed wydaniem zezwolenia bada, czy przyszły małżonek jest świadomy znaczenia i konsekwencji tego aktu oraz czy związek ten nie będzie działał na niekorzyść osoby ubezwłasnowolnionej . Istotną cechą instytucji ubezwłasnowolnienia, o której często się zapomina, jest jej odwracalność i elastyczność – nie jest to bowiem stan raz na zawsze przypisany danej osobie, ale środek podlegający ciągłej weryfikacji w zależności od zmieniających się okoliczności. Jeśli stan zdrowia osoby ubezwłasnowolnionej ulegnie poprawie na tyle, że może ona samodzielnie funkcjonować, sąd na wniosek zainteresowanych uchyli ubezwłasnowolnienie, przywracając pełnię praw . Podobnie możliwa jest zmiana rodzaju ubezwłasnowolnienia – z całkowitego na częściowe, gdy nastąpi poprawa, ale nadal potrzebne jest wsparcie, albo z częściowego na całkowite, gdy stan zdrowia ulegnie pogorszeniu i dotychczasowa forma pomocy okaże się niewystarczająca . Ta elastyczność doskonale oddaje istotę omawianej instytucji, która nie ma na celu trwałego wykluczenia kogokolwiek z obrotu prawnego, ale udzielenie precyzyjnie dostosowanej do potrzeb pomocy w tym zakresie, w jakim jest ona rzeczywiście niezbędna dla dobra osoby nią objętej . Ustanowienie opieki prawnej przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym oraz kurateli przy częściowym nakłada na ustanowione osoby szereg obowiązków sprawozdawczych wobec sądu opiekuńczego, który sprawuje nadzór nad prawidłowym wykonywaniem tych funkcji i może w każdej chwili interweniować, gdyby dobro osoby ubezwłasnowolnionej było zagrożone . Opiekun i kurator mają obowiązek dbać nie tylko o majątek, ale przede wszystkim o osobę pozostającą pod ich pieczą, co obejmuje troskę o jej zdrowie, leczenie, warunki bytowe i godne traktowanie, a wszelkie ważniejsze decyzje, takie jak umieszczenie w domu pomocy społecznej czy sprzedaż nieruchomości, wymagają dodatkowej zgody sądu opiekuńczego, co stanowi mechanizm kontroli mający zapobiegać nadużyciom . W praktyce sądów okręgowych coraz częściej podkreśla się, że ubezwłasnowolnienie, zwłaszcza częściowe, powinno być stosowane z najwyższą rozwagą i tylko wtedy, gdy inne, mniej inwazyjne formy wsparcia, takie jak pełnomocnictwo, przedstawicielstwo ustawowe czy pomoc osób trzecich, nie są wystarczające dla zapewnienia ochrony interesów osoby dotkniętej zaburzeniami psychicznymi . Ta tendencja do poszanowania autonomii woli nawet osób z ograniczeniami wynika z przekonania, że każdy człowiek ma prawo do samostanowienia w możliwie najszerszym zakresie, a ingerencja w to prawo jest dopuszczalna jedynie wtedy, gdy jest bezwzględnie konieczna dla jego dobra i nie może być osiągnięta za pomocą łagodniejszych środków .
ZOBACZ RÓWNIEŻ: